Dialects and the Literary Language

From TyvaWiki
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

[42] Диалектилер болгаш литературлуг дыл

Шаанда, литературлуг дылдың тургустунарының мурнунда бүгү тыва чоннуң шуптузунга билдингир чаңгыс аай дыл [43] турган-даа болза, чер-черниң улузунуң чугаазында ылгалдыг чүүлдер - диалектилерниң ылгалдары черле элээн күштүг турган. Чижээ, чамдык черлерде хереглеп турар бир кезек сөстерниң уткаларын өске черлерден келген кижилер билбейн баар тургулаан.

Диалектилерниң ылгалдары, хирезин бодаарга, элээн хөй чылдагааннар-биле тайылбырлаттынар. Оларның кол-колу мындыг. Тыва улустуң этниктиг составында аңгы-аңгы төрел-аймактар кирген (чижээлээрге, Тожунуң чурттакчыларының составында кет болгаш самодий элементилер, мурнуу-чөөн районнарның чонунуң составында моол элементилер киргилээн). Тыва дыл өске дылдар-биле (ылаңгыя моол болгаш алтай дылдар-биле) холбаалыг турган. Ол ышкаш чер аразы ырак болгаш үзүктелчек болганының хараазы-биле чер-черниң чурттакчыларының аразында харылзаазы кошкак турганы, чуртту аңгы-аңгы феодалдыг администратсия бөлүктерге чарганы болгаш өске-даа чамдык чылдагааннар диалектилерниң тыптырынга дөгүм болган.

ХХ вектиң эгезинде тыва дылга ийи чугаа аяны турган: тайга чугаазы азы тожу чугаа (Бии-Хем бажының болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлериниң чурттакчыларының база тофаларның - карагастарның чугаазы), хову чугаазы (Тываның өске черлериниң чонунуң болгаш Моолда тываларның чугаазы). Ол ийи чугаа аяны тус-тузунда иштики бөлүктерлиг турганы чигзиниг чок.

Тывага национал-хосталгалыг револютсия тиилээн соонда, чаа политиктиг, социал-экономиктиг байдалдар тургустунган, амыдырал хайныышкынныг болгаш шапкын хөгжүлделиг болу берген. Ооң-биле кады национал бижикти тургускан соонда, литературлуг дылдың тыптып эгелээни болгаш быжыкканы диалектилерге болган өскерлиишкиннерниң бир ең-ең чугула чылдагааны болур.

Литературлуг дылдың салдары күштелгени-биле чергелештир диалектилерниң аразында ылгалдары дыка кошкаан болгаш литературлуг дыл амгы үеде бүгү талазы-биле кол хереглеттинип турар дыл апарган. Литературлуг чугааны бүгү-ле аялгаларның төлээлери колдуунда шинггээдип алган. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи, чижээлээрге, Кызыл хоорайга келгенде, бодунуң диалектизинге эвес, литературлуг дылга чугаалаарын кызар. Диалектилерниң эдилекчилери боттарының черинге диалектизиниң онзагай чүүлдерин барымдаалап чугаалаар-даа болза, ооң онзагай чүүлдериниң - сөстерниң азы грамматиктиг хевирлерниң - орнунга литературлуг дылда кандыг сөстерни азы грамматиктиг хевирлерни ажыглап турарын нургулайында билир апарган.

[44] Диалектилерниң ылгалдары кырганнарның чугаазындан тода көстүп турар, а аныяктар болгаш школачы уругларның чугаазында диалектизмнер, ниитизи-биле алырга, эвээш азы ховар таваржыр. Кандыг-бир диалектиниң эдилекчизи школага, институтка өөренип тургаш азы Кызылга чок болза өске-даа төп районга ажылдап чорааш, бодунуң диалектизиниң онзагай чүүлдерин хереглевестеп, литературлуг дылче шилчий бээрин дыка хөй фактылар бадыткап турар.

Үжен чылдарның эгезинде солуннарга, номнарга ол-бо диалектилерниң онзагай чүүлдери элбээ-биле ажыглаттынып турган. Чижээлээрге:

Бир кезек ыыттавайын олургаш, мени салып ыдар орта, тура халааш, баажын тыва даш биле хавыткаш, караңгыда четтирбейин чиде маңнай бердим. (‘Самбукайның чугаазы’, ‘Тываның шыны’ № 43, 1930 ч. декабр 17 х.). Ынчаарга амгы үеде солуннардан диалект сөстерин тывары берге, а чечен чогаалдарда диалектилерни маадырларның чугаазын стильчидеринге ажыглап турар.

Бай-Тайганың чурттакчыларының чугаазында бир онзагай чүүл - даар наклонениениң хевири болур, чижээлээрге: барзымизе, барзымзе, барзыңизе, барзыңзе. Аныяктарның чугаазында ол онзагай хевир ам барык-ла дыңналбайн турар. Ол-ла черге шаанда ийи деп сөстү ижи кылдыр адаар турган. Ам чүгле улгады берген улус-ла ижи дээр боордан башка, чон ниитизи-биле ийи кылдыр адаар апарган.

Литературлуг дылдың лексиказы чон ортузунга нептерээш, диалект сөстериниң чамдыызын ажыглалдан кызып үндүрүп турар. Ооң чижээ кылдыр Тываның барыын болгаш соңгу кезээнге ажыглап турган кармак деп сөстү ап болур. Ук сөс ам үндүр кыстырган болгаш ооң орнунга төп диалектиниң сыырткыыш деп сөзү литературлуг норма апарган. Мурнуу-чөөн диалектиге, азы аялгага, ажыглап турган кулур деп сөстү ам далган деп сөс солуй берген.

Үстүнде киирген чижектерден алгаш көөрге диалектилерниң ужур-дузазы чоорту кызырлып, оларның онзагай чүүлдери кошкап азы чидип бар чыдар, литературлуг дыл биле диалектилер (азы аялгалар) чоокшулажып орар.

Амгы үеде тыва дылдың диалектилериниң системазы, оларның онзагай чүүлдери элээн тодараан. Ынчалза-даа чогум кандыг диалектилер барыл дээр дугайында бодалдар ам-даа чаңгыс аай эвес.

Н. А. Баскаков тыва дылдың диалектилериниң системазы дараазында диалектилерден тургустунган деп айтып турар: [45] төп диалект, барыын диалект, соңгу-чөөн диалект, мурнуу-чөөн диалект база каа-хем аялгазы.

Бис бодаарывыска, амгы үеде тыва дылда дөрт диалект, азы дөрт аялга бар деп санап болур: төп диалект, барыын диалект, соңгу-чөөн диалект, мурнуу-чөөн диалект.

Төп диалект (азы аялга) Өвүр, Шеми, Чыргакы, Чадаана, Сүт-Хөл, Чаа-Хөл, Улуг-Хем уну, Өөк, Туран - бо мынчаар нептерээн. Ооң фонетиказы, лексиказы, грамматиказы литературлуг дылдан барык-ла ылгалбас.

Барыын диалект (азы аялга) Хемчиктиң Үстүү агымы, Мөңгүн-Тайга, Кара-Хөл - мынчаар нептерээн.

Соңгу-чөөн диалект (азы аялга) Бии-Хем бажында (Тожуда) болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлеринде нептерээн.

Мурнуу-чөөн диалект (азы аялга) Межегей, Чагытай, Шуурмак, Эрзин болгаш Тес-Хем бассейннери, Тере-Хөл, Каа-Хемниң чамдык черлери ынчаар нептерээн.

Ук диалектилерниң онзагай чүүлдерин шуптузун мындыг кыска очеркке көргүзери берге. Ынчалза-даа диалектилерниң ылгалдарын дараазында чижектер-биле көргүзүп болур:

1) үн талазы-биле:

ийи (төп болгаш мурнуу-чөөн диалектиде); ижи (барыын диалектиде); ики (Тере-Хөлде).

темдек (соңгу-чөөн болгаш мурнуу-чөөн диалектиде); демдек (төп болгаш барыын диалектиде).

ат (Тере-Хөлде); аът (өске черлерде).

огаан (барыын диалектиде); ногаан (өске диалектилерде).

2) лексика талазы-биле: Чижээлээрге: соңгу-чөөн диалектиде: үскүн (баг), ээш (кыс адыг), донай (адыг оглу), кызыл адак (балык ады), сүмек (кузумуур); барыын диалектиде: тас инек (инек), ымый (адыг), солангы (ас), соозар (күзен) болгаш оон-даа ыңай.

[46] 3) грамматиктиг хевирлер талазы-биле:

оон (төп, барыын диалектиде); онуун (мурнуу-чөөн, соңгу-чөөн диалектиде);

хемгиди (соңгу-чөөн диалектиде); хемче, хемдиве (өске диалектилерде);

барзымзе (барыын диалектиде); барзымза (төп, мурнуу-чөөн диалектиде); барзам (соңгу-чөөн диалектиде).

4) онзагай бүдүштүг домактар:

мөрен баарың бе? (мурнуу-чөөн диалектиде);

мөрен баар сен бе? (өске диалектилерде).

Красноярск крайның мурнуу кызыгаарында - Ус хем унунда болгаш Кашпалда тывалар төп диалектиде чугаалажып турар.

Амгы үеде тыва дылдың диалектилериң системазының ниити схемазы ындыг-дыр. Чоннуң чаңгыс аай, бүгү-ниитиге билдингер дылының хүлээлгезин күүседип турган төп диалект, ооң фонетиказы, лексиказы, грамматиказы, сөс чогаадыр аргалары, янзы-бүрү стильдери литературлуг тыва дылдың үндезини болган. Төп диалектиге үндезиленип тывылган-даа болза, литературлуг дыл төп диалектиден ылгалдыг, сайзыраңгай болгаш байлак литературлуг национал дыл кылдыр хөгжүп келгенин үстүнде демдеглээн бис.

Литературлуг дылдың, ең ылаңгыя ооң сөс байлааның хөгжүлдезинге өске-даа диалектилер чугула ужур-дузалыг бооп келген. Олардан литературлуг дылче хөй-хөй сөстер болгаш тускай илередиг аяннары кирген. Диалектилерден үлегерлеп алыр чорук ийи арга-биле боттанып турар: бирээде, анаа диалект чугаадан шуут үлегерлеп алыр, ийиде, чечен чогаалдар дамчыштыр шиңгээдип алыр. Диалектилерден үлегерлеп алган сөстерниң чижектери: чары, мынды, акайым, ене, мөнеделе (тарбаган оглу), бии-сарыг (ыраажы куш), чылбаанчы (ыраажы куш), козага (чуңма оглу), ыттан эрттирер (карак чаар) болгаш өске-даа.

Transliteration

[42] Dialektiler bolgaš literaturlug dïl

Šaanda, literaturlug dïldïŋ turgustunarïnïŋ murnunda bügü tïva čonnuŋ šuptuzunga bildingir čaŋgïs aay dïl [43] turgan-daa bolza, čer-černiŋ uluzunuŋ čugaazïnda ïlgaldïg čüülder – dialektilerniŋ ïlgaldarï čerle eleen küštüg turgan. Čižee, čamdïk čerlerde xereglep turar bir kezek sösterniŋ utkalarïn öske čerlerden kelgen kižiler bilbeyn baar turgulaan.

Dialektilerniŋ ïlgaldarï, xirezin bodaarga, eleen xöy čïldagaannar-bile tayïlbïrlattïnar. Olarnïŋ kol-kolu mïndïg. Tïva ulustuŋ etniktig sostavïnda aŋgï-aŋgï törel-aymaktar kirgen (čižeeleerge, Tožunuŋ čurttakčïlarïnïŋ sostavïnda ket bolgaš samodiy elementiler, murnuu-čöön rayonnarnïŋ čonunuŋ sostavïnda mool elementiler kirgileen). Tïva dïl öske dïldar-bile (ïlaŋgïya mool bolgaš altay dïldar-bile) xolbaalïg turgan. Ol ïškaš čer arazï ïrak bolgaš üzüktelček bolganïnïŋ xaraazï-bile čer-černiŋ čurttakčïlarïnïŋ arazïnda xarïlzaazï koškak turganï, čurttu aŋgï-aŋgï feodaldïg administratsiya bölükterge čarganï bolgaš öske-daa čamdïk čïldagaannar dialektilerniŋ tïptïrïnga dögüm bolgan.

XX vektiŋ egezinde tïva dïlga iyi čugaa ayanï turgan: tayga čugaazï azï tožu čugaa (Bii-Xem bažïnïŋ bolgaš Tere-Xöldüŋ čamdïk čerleriniŋ čurttakčïlarïnïŋ baza tofalarnïŋ – karagastarnïŋ čugaazï), xovu čugaazï (Tïvanïŋ öske čerleriniŋ čonunuŋ bolgaš Moolda tïvalarnïŋ čugaazï). Ol iyi čugaa ayanï tus-tuzunda ištiki bölükterlig turganï čigzinig čok.

Tïvaga nacional-xostalgalïg revolyutsiya tiileen soonda, čaa politiktig, social-ekonomiktig baydaldar turgustungan, amïdïral xaynïïškïnnïg bolgaš šapkïn xögžüldelig bolu bergen. Ooŋ-bile kadï nacional bižikti turguskan soonda, literaturlug dïldïŋ tïptïp egeleeni bolgaš bïžïkkanï dialektilerge bolgan öskerliiškinnerniŋ bir eŋ-eŋ čugula čïldagaanï bolur.

Literaturlug dïldïŋ saldarï küštelgeni-bile čergeleštir dialektilerniŋ arazïnda ïlgaldarï dïka koškaan bolgaš literaturlug dïl amgï üyede bügü talazï-bile kol xereglettinip turar dïl apargan. Literaturlug čugaanï bügü-le ayalgalarnïŋ töleeleri kolduunda šinggeedip algan. Kandïg-bir dialektiniŋ edilekčizi, čižeeleerge, Kïzïl xoorayga kelgende, bodunuŋ dialektizinge eves, literaturlug dïlga čugaalaarïn kïzar. Dialektilerniŋ edilekčileri bottarïnïŋ čeringe dialektiziniŋ onzagay čüülderin barïmdaalap čugaalaar-daa bolza, ooŋ onzagay čüülderiniŋ – sösterniŋ azï grammatiktig xevirlerniŋ – ornunga literaturlug dïlda kandïg sösterni azï grammatiktig xevirlerni ažïglap turarïn nurgulayïnda bilir apargan.

[44] Dialektilerniŋ ïlgaldarï kïrgannarnïŋ čugaazïndan toda köstüp turar, a anïyaktar bolgaš školačï uruglarnïŋ čugaazïnda dialektizmner, niitizi-bile alïrga, eveeš azï xovar tavaržïr. Kandïg-bir dialektiniŋ edilekčizi školaga, institutka öörenip turgaš azï Kïzïlga čok bolza öske-daa töp rayonga ažïldap čoraaš, bodunuŋ dialektiziniŋ onzagay čüülderin xereglevestep, literaturlug dïlče šilčiy beerin dïka xöy faktïlar badïtkap turar.

Üžen čïldarnïŋ egezinde solunnarga, nomnarga ol-bo dialektilerniŋ onzagay čüülderi elbee-bile ažïglattïnïp turgan. Čižeeleerge:

Bir kezek ïïttavayïn olurgaš, meni salïp ïdar orta, tura xalaaš, baažïn tïva daš bile xavïtkaš, karaŋgïda čettirbeyin čide maŋnay berdim. (‘Sambukaynïŋ čugaazï’, ‘Tïvanïŋ šïnï’ № 43, 1930 č. dekabr 17 x.). Ïnčaarga amgï üyede solunnardan dialekt sösterin tïvarï berge, a čečen čogaaldarda dialektilerni maadïrlarnïŋ čugaazïn stil’čideringe ažïglap turar.

Bay-Tayganïŋ čurttakčïlarïnïŋ čugaazïnda bir onzagay čüül – daar naklonenieniŋ xeviri bolur, čižeeleerge: barzïmize, barzïmze, barzïŋize, barzïŋze. Anïyaktarnïŋ čugaazïnda ol onzagay xevir am barïk-la dïŋnalbayn turar. Ol-la čerge šaanda iyi dep söstü iži kïldïr adaar turgan. Am čügle ulgadï bergen ulus-la iži deer boordan baška, čon niitizi-bile iyi kïldïr adaar apargan.

Literaturlug dïldïŋ leksikazï čon ortuzunga neptereeš, dialekt sösteriniŋ čamdïïzïn ažïglaldan kïzïp ündürüp turar. Ooŋ čižee kïldïr Tïvanïŋ barïïn bolgaš soŋgu kezeenge ažïglap turgan karmak dep söstü ap bolur. Uk sös am ündür kïstïrgan bolgaš ooŋ ornunga töp dialektiniŋ sïïrtkïïš dep sözü literaturlug norma apargan. Murnuu-čöön dialektige, azï ayalgaga, ažïglap turgan kulur dep söstü am dalgan dep sös soluy bergen.

Üstünde kiirgen čižekterden algaš köörge dialektilerniŋ užur-duzazï čoortu kïzïrlïp, olarnïŋ onzagay čüülderi koškap azï čidip bar čïdar, literaturlug dïl bile dialektiler (azï ayalgalar) čookšulažïp orar.

Amgï üyede tïva dïldïŋ dialektileriniŋ sistemazï, olarnïŋ onzagay čüülderi eleen todaraan. Ïnčalza-daa čogum kandïg dialektiler barïl deer dugayïnda bodaldar am-daa čaŋgïs aay eves.

N. A. Baskakov tïva dïldïŋ dialektileriniŋ sistemazï daraazïnda dialektilerden turgustungan dep aytïp turar: [45] töp dialekt, barïïn dialekt, soŋgu-čöön dialekt, murnuu-čöön dialekt baza kaa-xem ayalgazï.

Bis bodaarïvïska, amgï üyede tïva dïlda dört dialekt, azï dört ayalga bar dep sanap bolur: töp dialekt, barïïn dialekt, soŋgu-čöön dialekt, murnuu-čöön dialekt.

Töp dialekt (azï ayalga) Övür, Šemi, Čïrgakï, Čadaana, Süt-Xöl, Čaa-Xöl, Ulug-Xem unu, Öök, Turan - bo mïnčaar neptereen. Ooŋ fonetikazï, leksikazï, grammatikazï literaturlug dïldan barïk-la ïlgalbas.

Barïïn dialekt (azï ayalga) Xemčiktiŋ Üstüü agïmï, Möŋgün-Tayga, Kara-Xöl - mïnčaar neptereen.

Soŋgu-čöön dialekt (azï ayalga) Bii-Xem bažïnda (Tožuda) bolgaš Tere-Xöldüŋ čamdïk čerlerinde neptereen.

Murnuu-čöön dialekt (azï ayalga) Mežegey, Čagïtay, Šuurmak, Erzin bolgaš Tes-Xem basseynneri, Tere-Xöl, Kaa-Xemniŋ čamdïk čerleri ïnčaar neptereen.

Uk dialektilerniŋ onzagay čüülderin šuptuzun mïndïg kïska očerkke körgüzeri berge. Ïnčalza-daa dialektilerniŋ ïlgaldarïn daraazïnda čižekter-bile körgüzüp bolur:

1) ün talazï-bile:

iyi (töp bolgaš murnuu-čöön dialektide); iži (barïïn dialektide); iki (Tere-Xölde).

temdek (soŋgu-čöön bolgaš murnuu-čöön dialektide); demdek (töp bolgaš barïïn dialektide).

at (Tere-Xölde); aht (öske čerlerde).

ogaan (barïïn dialektide); nogaan (öske dialektilerde).

2) leksika talazï-bile:

Čižeeleerge: soŋgu-čöön dialektide: üskün (bag), eeš (kïs adïg), donay (adïg oglu), kïzïl adak (balïk adï), sümek (kuzumuur); barïïn dialektide: tas inek (inek), ïmïy (adïg), solangï (as), soozar (küzen) bolgaš oon-daa ïŋay.

[46] 3) grammatiktig xevirler talazï-bile:

oon (töp, barïïn dialektide); onuun (murnuu-čöön, soŋgu-čöön dialektide);

xemgidi (soŋgu-čöön dialektide); xemče, xemdive (öske dialektilerde);

barzïmze (barïïn dialektide); barzïmza (töp, murnuu-čöön dialektide); barzam (soŋgu-čöön dialektide).

4) onzagay büdüštüg domaktar:

mören baarïŋ be? (murnuu-čöön dialektide);

mören baar sen be? (öske dialektilerde).

Krasnoyarsk kraynïŋ murnuu kïzïgaarïnda - Us xem ununda bolgaš Kašpalda tïvalar töp dialektide čugaalažïp turar.

Amgï üyede tïva dïldïŋ dialektileriŋ sistemazïnïŋ niiti sxemazï ïndïg-dïr. Čonnuŋ čaŋgïs aay, bügü-niitige bildinger dïlïnïŋ xüleelgezin küüsedip turgan töp dialekt, ooŋ fonetikazï, leksikazï, grammatikazï, sös čogaadïr argalarï, yanzï-bürü stil’deri literaturlug tïva dïldïŋ ündezini bolgan. Töp dialektige ündezilenip tïvïlgan-daa bolza, literaturlug dïl töp dialektiden ïlgaldïg, sayzïraŋgay bolgaš baylak literaturlug nacional dïl kïldïr xögžüp kelgenin üstünde demdegleen bis.

Literaturlug dïldïŋ, eŋ ïlaŋgïya ooŋ sös baylaanïŋ xögžüldezinge öske-daa dialektiler čugula užur-duzalïg boop kelgen. Olardan literaturlug dïlče xöy-xöy söster bolgaš tuskay ileredig ayannarï kirgen. Dialektilerden ülegerlep alïr čoruk iyi arga-bile bottanïp turar: bireede, anaa dialekt čugaadan šuut ülegerlep alïr, iyide, čečen čogaaldar damčïštïr šiŋgeedip alïr. Dialektilerden ülegerlep algan sösterniŋ čižekteri: čarï, mïndï, akayïm, ene, mönedele (tarbagan oglu), bii-sarïg (ïraažï kuš), čïlbaančï (ïraažï kuš), kozaga (čuŋma oglu), ïttan erttirer (karak čaar) bolgaš öske-daa.


Translation

Dialects and the literary language

Although in the past, before the establishment of a literary language, there was a unitary language, comprehensible to all of the Tuvan people, the differences from place to place in the speech of the people – the dialect differences – were, on the whole, quite strong. For instance, the meaning of certain words that were being used in some places were not known by people who came from other places.

Roughly considered, the dialect differences can be explained by a number of reasons. The main ones of those are as follows. In the ethnic composition of the Tuvan nation, various tribes and clans have entered (for instance, in the composition of the inhabitants of Tozhu, Ket and Samoyed elements have entered, and in the composition of the people of the southeastern regions, Mongol elements). The Tuvan language is related to other languages (especially the Mongol and Altay languages). Likewise, the fact that from place to place, the ties between the inhabitants were loose due to the large and interrupted distances, the fact that the country was split up in separate feudal administrative divisions, as well as various other reasons, have contributed to the formation of dialects.

In the beginning of the 20th century, there existed two speech forms in the Tuvan language: the speech of the taiga or the speech of Tozhu (the speech of the inhabitants upstream of the Yenisei and of various places of Tere-Khöl, as well as of the Tofalar/Karagas), and the speech of the steppe (the speech of the people of the other places of Tuva and of the Tuva in Mongolia). It is without doubt that each of those two speech forms are internally divided.

After the revolution for national freedom had succeeded in Tuva, new political and socio-economic conditions arose, and life became ebullient and full of quick developments. Besides, after a national script had been established, the fact that a literary language had begun to arise and establish itself is a most important reason for the changes that took place in the dialects.

Parallel with the strengthening of the influence of the literary language, the differences between the dialects have become very weak, and at present, the literary language has become the predominant language that is being used in all fields. In principle, representatives of all dialects have mastered the literary language. The speaker of whatever dialect will, when he comes for instance to the city of Kyzyl, strive to speak in the literary language, not in his own dialect. Although speakers of the dialects will speak in their own locale while observing the specifics of their dialects, they usually appear to know which words or grammatical forms they should employ in the literary language instead of the specific words and grammatical forms of there.

Dialect differences can be clearly noted in the speech of the elderly, but in the speech of the young and of school children, dialectisms generally do not occur or rarely. Numerous facts confirm that speakers of whatever dialect, when they attend school or an institute, or work in Kyzyl or else in another central district, stop employing the specifics of their own dialect and shift to the literary language.

In the beginning of the thirties, certain dialect-specifics were used in abundance in newspapers and books. For instance: [...] (‘What Sambukay said’, Tuvan Pravda № 43, 17 December 1930). Thus, it is difficult to find dialect words in contemporary newspapers, but in literary works, dialectisms are used for heroic speech styles.

In the speech of the inhabitants of Bay-Tayga, there is a specific item – the form of the conditional, for instance barzïmize, barzïmze [if I go, for barzïmza], barzïŋize, barzïŋze [if you go, for barzïŋza]. In the speech of the young, this specific form will hardly be heard now. In that same locale, they pronounced the word iyi [two] as iži then. Nowadays, apart from the fact that only the people having grown old pronounce it as iži, the people in general have come to pronounce it as iyi.

Now that the lexicon of the literary language has spread among the people, they are striving to remove a number of dialect words from usage. One can take for instance, the word karmak [fish hook] that was being employed in the west and north of Tuva. Aforementioned word has been pressed into disuse and instead the central dialect word sïïrtkïïš has become the literary norm. In the southeastern dialects or speech varieties, the word dalgan [flour] has come to replace the once used word kulur.

When taking into account the examples introduced above, the role of the dialects is gradually being reduced, their specifics are in the proces of weakening or vanishing, and the literary language and the dialects (or speech varieties) are approaching one another.

Nowadays, the system of the Tuvan dialects and their specifics are well determined. However, there is at present no unanimity concerning the question what dialects exactly there are.

N. A. Baskakov [a leading turkologist] reckons that the system of the dialects of the Tuvan language consists of the following dialects: the central dialect, the western dialect, the northeastern dialect, the southeastern dialect, and the speech of Kaa-Khem.

According to us, one can consider that there are at present four dialects or speech variants in the Tuvan language: the central dialect, the western dialect, the northeastern dialect, and the southeastern dialect.

The central dialect (or speech variant) comprises amongst others Övür, Shemi, Chyrgaky, Chadaana, Süt-Khöl, Chaa-Khöl, the valley of the Ulug-Khem [Yenisei], Öök, Turan. Their phonetics, lexicon, and grammar hardly differs from the literary language.

The western dialect (or speech variant) comprises amongst others the upstream of the Khemchik, Mönggün-Taiga, Kara-Khöl.

The northeastern dialect (or speech variant) comprises the estuary of the Bii-Khem (in Tozhu) and a number of places in Tere-Khöl.

The southeastern dialect (or speech variant) comprises amongst others Mezhegei, Chagytai, Shuurmak, the basins of the Erzin and Tes-Khem, Tere-Khöl, and a number of places in Kaa-Khem.

It is difficult to show all the specifics of the aforementioned dialects in such a short framework. However, one can show the dialect differences by means of the following examples:

1) With regard to the sounds:

iyi [two] (in the central and southeastern dialect) – iži (in the western dialect) – iki (in Tere-Khöl)

temdek [mark] (in the northeastern and southeastern dialect) – demdek (in the central and western dialect)

at [horse] (in Tere-Khöl) – aht (elsewhere)

ogaan [green] (in the western dialect) – nogaan (in the other dialects)

2) With regard to the lexicon:

For instance: in the northeastern dialect üskün (belt), eeš (female bear), donay (bear cub), kïzïl adak [red underside] (a fish name), sümek (cleaning rod); in the western dialect: tas inek (cow), ïmïy (bear), solangï (ermine, stoat), soozar (polecat, marten), etcetera.

3) With regard to grammatical forms:

oon [from that, thence] (in the central and western dialects) – onuun (in the southeastern and northeastern dialects)

xemgidi [towards the river] (in the northeastern dialect) – xemče, xemdive (in the other dialects)

barzïmze [if I go] (in the western dialect) – barzïmza (in the central and southeastern dialects) – barzam (in the northeastern dialect)

4) Phrases with a specific structure

mören baarïŋ be? [?] (in the southeastern dialect) – mören baar sen be? (in the other dialects)

On the southern border of the Rayon Krasnoyarsk, in the river valley of the Us Khem and in Kashpal, the Tuvans speak the central dialect.

At present, the general overview of the dialect system of the Tuvan language is as follows. The central dialect, that functions as a unitary, generally comprehensible language of the people, its phonetics, lexicon, grammar, its manner of word formation, and its manifold stylistic devices have formed the base of the Tuvan literary language. Although the literary language is established, based on the central dialect, we have pointed out above that it differs from the central dialect, and has developed into a widely-used and wealthy national litrary language.

Also the other dialects have been important and significant for the development of the literary language, and more specifically, its vocabulary. From these, a large number of words and special expression forms have entered the literary language. The manner in which words have been borrowed from the dialects has been realised in two ways: firstly, one has simply borrowed directly from the speech of a dialect, and secondly, one has acquired them by means of literary works. Examples of words that have been borrowed from the dialects: čarï [reindeer stag], mïndï [doe], akayïm [?my elder brother], ene [great-grandmother], mönedele (marmot cub), bii-sarïg (a song bird), čïlbaančï (a song bird), kozaga (kid of the mountain goat), ïttan erttiner (to deceive), etcetera.

Source

  • Mongush, D. A., & Sat, Sh. Ch. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези (Development of the Tuvan language during the Sovet period). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1967. 42-46.