Khajyrakan

From TyvaWiki
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

[85] Хайыракан

Чуртталгада хөктүг чүвелер тургулаар-тургулаар, уруглар. Ындыг чүвелерге силер боттарыңар-даа таварышкылаан чадавас боор силер. Оларның бирээзин силерге база хөөреп берейн.

Бистиң суурда Соок-Ирей дээр бир ирей чурттап турар. Улус ону хүндүлээш ынчаар адай берген чүве-дир. Көрбээн чүвези-даа чок, көдүрбээн хөнээ-даа чок ирей дижир. Ооң аңнаваан аңы-даа чок, адыгны та чежени даялаан, бөрүнү та чежени өлүрген ирей! [86] Кандыг-даа аңның аажы-чаңын, аңнаар аргазын билир. Аң дугайын чугаалай бергенде, чүнү-даа уттуптар; ооң чугаазын кижи дыңнап-ла мага ханмас. Ынчалза-даа бо болга-ла, Соок-Ирей кандыг-даа аңның оглунче чүве аңнып-черле көрбээн - таваржы берген болза, чарашсынып, чаптап көрүп туруп-туруп:

‘Че, ораныңга амыр шөлээн өзүп доругуп ап көр, чаптанчыгбай!’ деп кааш, кезек када елээн ергеледи көрүп олуруп-олуруп, ону хөлзетпезин кичээп, оожум чаштып, элээн ырап чоруй, канчалды моң дээш, хая көрнүр. Оон кезек тура, хүлүмзүрээш, ыңай базып чоруптар.

Соок-Ирей уругларга бир-ле чүвени хөөрээн, оларны каттырткап чоруур. Ынчангаш уруглар ону көрүп каанда, бир-ле кушкаштар дег үглей хонуп кээрлер.

Бир-ле кежээ хөй-ле уруглар херим иштинге чаштып ойнаан, чир-шоң тургулаан. Ховаганнар ышкаш, ыңай-бээр халчып турган ол уруглар бир-ле хөлзенчиг үн дыңнай тыртып каан:

‘Хой, оолдар!...Ойт, уругларым!...Бээр!...Бээр!’

Чүү болчук ирги дээш, ойнап турган хамык оолдар тура дүшкүлээш, көрүп кээрге, Соок-Ирей бир холунда саарзык кидис идик тудуп алган, бир холун чаңгаан, аанакайым, аңгадаан-девидээн, алгырган-кышкырган кел чораан. Оолдар, уруглар, ол дораан байлаңнар ышкаш бо чыглы хонуп келген:

‘Чүл, ирем?...Чүл, ирем?! Чүү болду?!’ дижип, база коргуп, аңгадаан, айтырган тургулаан:

[87] ‘Ана ат болган, оолдарым! Бо назылааже мындыг чүве черле көрүп-даа, дыңнап-даа көрбээн ашак-тыр мен!’...дигилээн, оон идиин оолдарның кулактарынга чедирип кээп чайгылааш:

‘Че, дыңнап тур силер бе?’ деп айтыргылаан.

‘Ийе, ийе, ирем!’

Оолдар соңнуг-мурнуг дыннагылаарга, идик иштинде бир-ле чүве холураар.

‘Че, чүү деп?’

‘Каям, каям!...База, база, ирей!’ дижип, оолдар мурнун булаажып турган.

‘Күске бе, ирей?!’ дээн соонда, Анай-оол дээр оол арай чииртимзинип, озалай кылаштап бар чораан.

Соок-Ирей оларны коргуда, арай оожум сымыраны аарак:

‘Хайыракан, хайыракан!’ дигилээш, ‘дыка алгырышпаңар, оон башка хорадай бээр евеспе дээнзиг: ‘Күшш!’ деп каан.

‘Хайыракан?!..Хай|ракан?!...Кай, шынап-ла бе, ире?!’

‘Ээ, ирем баштактанып тур!’

‘Чок, чо-ок!...Күске!...Күске!...’

‘Ирем аңчы кижи кайын чазар ийик, оолдар! Көөр-дүр, көөр-дүр!’ дижип, оолдар оон-моон чир-шоң дүжүп, идикти ирейниң холундан ушта согар чыгыы тургулаан.

Соок-Ирей тургаш: ‘Меге деп бодай-дыр силер бе’ дээнзиг, чырыын сырбайтыр хүлүмзүревишаан, улам бүзүредири-биле демги идиин база катап чайгылаан - база-ла холурт- холурт дээр чүве бар.

‘Чок-чок, ирей, күске евес-тир...күске [88] евес-тир!...Баштактанып тур силер, ирей,’ дижип, оолдар база-ла оон-моон аглырышкылаан.

‘Чок, чок, күске-дир ийин харын, маңнап турган чүйүк,’ деп Мерген чаа-ла маргышкан турган.

‘Че харын шын-дыр ийин, уругларым, дем-не тып кааптыңар, күске-дир ийин харын, күске... күске,’ дигилээш, ирей оозун база катап бүзүредири-биле идиин уругларның кулактарынга чедирип кээп чайгылаан.

‘Күске болза чымчак-ла болгай, а ол дээрге холурткайнып турар кадыг чүве ышкажыл,’ деп ыыт чок турган Чечекмаа бүзүреткен.

‘Маргышкаш чоор силер, оолдар! Ам харын шуут көөр, көөр, ол-ла!’ деп Борис далаштырган.

‘Шын-дыр, шын-дыр!...Ынчаарга көргүзүңер че, ирей!’ деп Мерген ирезиниң идиинден туттунупкан, өрү шурагылаан турган.

‘Чүге шынзыкпас төлдер боор силер, оолдарым, чогум черле чүү деп бодай-дыр силер - хайыракан бе азы күске бе?’ деп ирей шын-на сеткилиндеп хомудаан байдалдыг ылавылаан айтыргаш: ‘Че, ынчаарга ындыг-ла бооп-тур ийин, көрүп-даа болур силер... Харын ышкыныптыңар халак, дораан-на соң каар евеспе,’ дигилээш, уругларның арыннарынче ергилдир көргүлээн.

Уруглар чиирттинген-даа ышкаш, белеткенген-даа ышкаш, аткаар болгулааш, белен кылдыр тургулап алган.

‘Хайыракан-даа болза, күске-даа болза - кайызы-даа дайзын амытаннар аа, ындыг [89] бе?’ деп, ирей оолдардан ылавылап айтырган.

‘Ындыг-ындыг, ирей!’

‘Че, ынчаарга харын дүрген сала кааптынар!’ дижип, чүү-даа болза, дүже халып чорда, дырт кылыр дээш, Борис ыяш тудуп алган.

‘Бе-лет-ке-ни-ңе-е-ер!’ деп командылааш, ирей ол чүвени дүжүр силгиптер дээш, идиин доңгайтыр тудуп бар чораан.

‘Ии!’ дей каанкан соонда, Анай-оол аткаар халый берген.

‘Ойт, ол чооруң ол, оол?! Кортук кижи бар болза, моон чорааны дээре, оон башка хайыракан аспаанче кире бээр... Ирей даялаан черге кортук кижи турар болза, кончуг озалдыг, бодун-даа, өөрүн-даа айыылга таварыштырып болур,’ дигилеп, ирей демги оолду шын-на кылыы-биле кончаан.

‘Чок, чок, ирей, мен-не кортпас мен, чүү-даа болза, бо дораан чуура тептер мен!’

‘Ында кижи коргар чүү боор!...Адыг-хайыракан-даа дижик, мен-не - дижип, оолдар улам чыырлып келгилээн.

Соок-Ирей идиин база катап дыңнаалаан: ‘Көрдүңер бе, ам безин сыйыңайндыр алгыра-дыр... чүү деп!’

‘Дем-не тып кааптывыс чоп - күске-дир ийин харын, ирей!...’

‘Че, салдым-на евеспе, соора аттыңар халак, аңчылар!...’

‘Мен-не мурнаар мен, көрүп-даа туруңар, оолдар!’

‘Ийе харын, кым деп аңчы мерген каспагай адыгжы болур евес, көөр-ле-дир ийин...’

[90] ‘Бе-лет-ке-ниңе-е-ер!...Салып бадырдымна аа!’ деп кыйгы салгаш, идиин доңгайтыр силгип-ле бадырган: ток-ток дээн дег болза-ла, бир чүве караш болган...

‘Согуңар!... Кагыңар!...’

‘Бо барды! Дүү барды!’ дишкилээш, оолдар, уруглар чандыр-соора тепсеп тургулап калган.

‘Ии!’ деп алгыра каапкан соонда. Анай-оол арын-бажы хуула берген, дүү-ле ыдып бар чораан.

Кезек када шин-шимээн апарганиның соонда, хенертен оолдар, кыстарның каткы-шимээни чаңгыланып-ла үнген.

‘Хайыраканывыс бо ышкажыл, оолдар!’ деп, Мерген-оол чудурук дег согуна тудуп алган, оозун шуптузунга көргүскен. ‘Ээ, Анай-оол, бээр, бээр, ирей-даа даяланган-дыр, ам кортпа!’

‘Хаа! Оой ежен!’

‘Дыка-ла улуг хайыракан-дыр аа!’ сугсуг дижип, хамык оолдар Соок-Ирейниң арнынче көрүп алган, чир-шоң дүжүп каттырышкан тургулаан.

‘Уваа чиктиг! Кижи деп чүве шак мынчаар салчаар боор чүве-дир аа, уругларым?! Бо узун назылагыже мындыг мегеге черле таваржып чорбаан ирей-дир мен!...Кырып деп чүве бо чоор бе?!’ дигилеп, Соок-Ирей шын-на сеткилинден епчоксунуп, оолдар-биле кады-ла кара кайгаан, чүвениң ужур-чөвүн чугаалап турган:

‘Кара кайгамчык чүве-дир, оолдарым, уругларым...Таңныылдап чоруур дээш, кидис идиим кедип алыйн дээш, тудуп алырым [91] орта, иштинде чүве шимчээр...Шыным-биле-ле күске деп бодааным ол болгай, оолдарым...Иштинде кире бербейн, канчап идиим иштинче кире берген согуна боор бо!’ дигилээш, Соок-Ирей оолдары-биле кара баары каткыже, карааның чажы төгүлгүже чаа-ла каттырган, согуназын аштай туткулаан турган. Оон оолдарже каттыра аарак ергилдир көрүп тура:

‘Билип алыңар - кортуктуң кулаа дыыжы, хойуганның караа көскү деп чүве бар, ол чүвеңер бо-ла турган чүйүк,’ дээш оолдарны ажыр харангылаан. Анай-оол ыятканы кончуг, арын-бажы өрт дег кыза берген кел чораан. Оолдар, уруглар каттыржып, чир-шоң дүшкүлээн.

‘Че, оолдарым, баштактанчып ойнап хөглежип алдывыс, ам чанып барып кичээлиңер өөрениңер! Дараазында база катап ужураскыже, байырлыг, оолдарым!’ дээш, Соок-Ирей холдарын чүктенипкеш, таваар базып чаныпкан.

Оолдар, уруглар кичээлин кылыр дээш, халчып чаныпканнар.

Transliteration

[85] Xayïrakan

Čurttalgada xöktüg čüveler turgulaar turgulaar, uruglar. Ïndïg čüvelerge siler bottarïŋar-daa tavarïškïlaan čadavas boor siler. Olarnïŋ bireezin silerge baza xöörep bereyn.

Bistiŋ suurda Sook-Irey deer bir irey čurttap turar. Ulus onu xündüleeš ïnčaar aday bergen čüve-dir. Körbeen čüvezi-daa čok, ködürbeen xönee-daa čok irey dižir. Ooŋ aŋnavaan aŋï-daa čok, adïgnï ta čeženi dayalaan, börünü ta čeženi ölürgen irey! [86] Kandïg-daa aŋnïŋ aažï-čaŋïn, aŋnaar argazïn bilir. Aŋ dugayïn čugaalay bergende, čünü-daa uttuptar; ooŋ čugaazïn kiži dïŋnap-la maga xanmas. Ïnčalza-daa bo bolga-la, Sook-Irey kandïg-daa aŋnïŋ oglunče čüve aŋnïp-čerle körbeen - tavaržï bergen bolza, čarašsïnïp, čaptap körüp turup-turup:

‘Če, oranïŋga amïr šöleen özüp dorugup ap kör, čaptančïgbay!’ dep kaaš, kezek kada eleen ergeledi körüp olurup-olurup, onu xölzetpezin kičeep, oožum čaštïp, eleen ïrap čoruy, kančaldï moŋ deeš, xaya körnür. Oon kezek tura, xülümzüreeš, ïŋay bazïp čoruptar.

Sook-Irey uruglarga bir-le čüveni xööreen, olarnï kattïrtkap čoruur. Ïnčangaš uruglar onu körüp kaanda bir-le kuškaštar deg ügley xonup keerler.

Bir-le kežee xöy-le uruglar xerim ištinge čaštïp oynaan, čir-šoŋ turgulaan. Xovagannar ïškaš, ïŋay-beer xalčïp turgan ol uruglar bir-le xölzenčig ün dïŋnay tïrtïp kaan:

‘Xoy, ooldar!...Oyt, uruglarïm!...Beer!...Beer!’

Čüü bolčuk irgi deeš, oynap turgan xamïk ooldar tura düšküleeš, körüp keerge, Sook-Irey bir xolunda saarzïk kidis idik tudup algan, bir xolun čaŋgaan, aanakayïm, aŋgadaan-devideen, algïrgan-kïškïrgan kel čoraan. Ooldar, uruglar, ol doraan baylaŋnar ïškaš bo čïglï xonup kelgen:

‘Čül, irem?...Čül, irem?! Čüü boldu?!’ dižip, baza korgup, aŋgadaan, aytïrgan turgulaan:

[87] ‘Ana at bolgan, ooldarïm! Bo nazïlaaže mïndïg čüve čerle körüp-daa, dïŋnap-daa körbeen ašak-tïr men!’...digileen, oon idiin ooldarnïŋ kulaktarïnga čedirip keep čaygïlaaš:

‘Če, dïŋnap tur siler be?’ dep aytïrgïlaan.

‘Iye, iye, irem!’

Ooldar soŋnug-murnug dïnnagïlaarga, idik ištinde bir-le čüve xoluraar.

‘Če, čüü dep?’

‘Kayam, kayam!...Baza, baza, irey!’ dižip, ooldar murnun bulaažïp turgan.

‘Küske be, irey?!’ deen soonda, Anay-ool deer ool aray čiirtimzinip, ozalay kïlaštap bar čoraan.

Sook-Irey olarnï korguda, aray oožum sïmïranï aarak:

‘Xayïrakan, xayïrakan!’ digileeš, ‘dïka algïrïšpaŋar, oon baška xoraday beer evespe deenzig: ‘Küšš!’ dep kaan.

‘Xayïrakan?!..Xayïrakan?!...Kay, šïnap-la be, ire?!’

‘Ee, irem baštaktanïp tur!’

‘Čok, čo-ok!...Küske!...Küske!...’

‘Irem aŋčï kiži kayïn čazar iyik, ooldar! Köör-dür, köör-dür!’ dižip, ooldar oon-moon čir-šoŋ düžüp, idikti ireyniŋ xolundan ušta sogar čïgïï turgulaan.

Sook-Irey turgaš: ‘Mege dep boday-dïr siler be’ deenzig, čïrïïn sïrbaytïr xülümzürevišaan, ulam büzürediri-bile demgi idiin baza katap čaygïlaan - baza-la xolurt- xolurt deer čüve bar.

‘Čok-čok, irey, küske eves-tir...küske [88] eves-tir!...Baštaktanïp tur siler, irey,’ dižip, ooldar baza-la oon-moon aglïrïškïlaan.

‘Čok, čok, küske-dir iyin xarïn, maŋnap turgan čüyük,’ dep Mergen čaa-la margïškan turgan.

‘Če xarïn šïn-dïr iyin, uruglarïm, dem-ne tïp kaaptïŋar, küske-dir iyin xarïn, küske... küske,’ digileeš, irey oozun baza katap büzürediri-bile idiin uruglarnïŋ kulaktarïnga čedirip keep čaygïlaan.

‘Küske bolza čïmčak-la bolgay, a ol deerge xolurtkaynïp turar kadïg čüve ïškažïl,’ dep ïït čok turgan Čečekmaa büzüretken.

‘Margïškaš čoor siler, ooldar! Am xarïn šuut köör, köör, ol-la!’ dep Boris dalaštïrgan.

‘Šïn-dïr, šïn-dïr!...Ïnčaarga körgüzüŋer če, irey!’ dep Mergen ireziniŋ idiinden tuttunupkan, örü šuragïlaan turgan.

‘Čüge šïnzïkpas tölder boor siler, ooldarïm, čogum čerle čüü dep boday-dïr siler - xayïrakan be azï küske be?’ dep irey šïn-na setkilindep xomudaan baydaldïg ïlavïlaan aytïrgaš: ‘Če, ïnčaarga ïndïg-la boop-tur iyin, körüp-daa bolur siler... Xarïn ïškïnïptïŋar xalak, doraan-na soŋ kaar evespe,’ digileeš, uruglarnïŋ arïnnarïnče ergildir körgüleen.

Uruglar čiirttingen-daa ïškaš, beletkengen-daa ïškaš, atkaar bolgulaaš, belen kïldïr turgulap algan.

‘Xayïrakan-daa bolza, küske-daa bolza - kayïzï-daa dayzïn amïtannar aa, ïndïg [89] be?’ dep, irey ooldardan ïlavïlap aytïrgan.

‘Ïndïg-ïndïg, irey!’

‘Če, ïnčaarga xarïn dürgen sala kaaptïnar!’ dižip, čüü-daa bolza, düže xalïp čorda, dïrt kïlïr deeš, Boris ïyaš tudup algan.

‘Be-let-ke-ni-ŋe-e-er!’ dep komandïlaaš, irey ol čüveni düžür silgipter deeš, idiin doŋgaytïr tudup bar čoraan.

‘Ii!’ dey kaankan soonda, Anay-ool atkaar xalïy bergen.

‘Oyt, ol čooruŋ ol, ool?! Kortuk kiži bar bolza, moon čoraanï deere, oon baška xayïrakan aspaanče kire beer... Irey dayalaan čerge kortuk kiži turar bolza, končug ozaldïg, bodun-daa, öörün-daa ayïïlga tavarïštïrïp bolur,’ digilep, irey demgi ooldu šïn-na kïlïï-bile končaan.

‘Čok, čok, irey, men-ne kortpas men, čüü-daa bolza, bo doraan čuura tepter men!’

‘Ïnda kiži korgar čüü boor!...Adïg-xayïrakan-daa dižik, men-ne - dižip, ooldar ulam čïïrlïp kelgileen.

Sook-Irey idiin baza katap dïŋnaalaan:

‘Kördüŋer be, am bezin sïyïŋayndïr algïra-dïr... čüü dep!’

‘Dem-ne tïp kaaptïvïs čop - küske-dir iyin xarïn, irey!...’

‘Če, saldïm-na evespe, soora attïŋar xalak, aŋčïlar!...’

‘Men-ne murnaar men, körüp-daa turuŋar, ooldar!’

‘Iye xarïn, kïm dep aŋčï mergen kaspagay adïgžï bolur eves, köör-le-dir iyin...’

[90] ‘Be-let-ke-niŋe-e-er!...Salïp badïrdïmna aa!’ dep kïygï salgaš, idiin doŋgaytïr silgip-le badïrgan: tok-tok deen deg bolza-la, bir čüve karaš bolgan...

‘Soguŋar!... Kagïŋar!...’

‘Bo bardï! Düü bardï!’ diškileeš, ooldar, uruglar čandïr-soora tepsep turgulap kalgan.

‘Ii!’ dep algïra kaapkan soonda. Anay-ool arïn-bažï xuula bergen, düü-le ïdïp bar čoraan.

Kezek kada šin-šimeen aparganinïŋ soonda, xenerten ooldar, kïstarnïŋ katkï-šimeeni čaŋgïlanïp-la üngen.

‘Xayïrakanïvïs bo ïškažïl, ooldar!’ dep, Mergen-ool čuduruk deg soguna tudup algan, oozun šuptuzunga körgüsken. ‘Ee, Anay-ool, beer, beer, irey-daa dayalangan-dïr, am kortpa!’

‘Xaa! Ooy ežen!’

‘Dïka-la ulug xayïrakan-dïr aa!’ sugsug dižip, xamïk ooldar Sook-Ireyniŋ arnïnče körüp algan, čir-šoŋ düžüp kattïrïškan turgulaan.

‘Uvaa čiktig! Kiži dep čüve šak mïnčaar salčaar boor čüve-dir aa, uruglarïm?! Bo uzun nazïlagïže mïndïg megege čerle tavaržïp čorbaan irey-dir men!...Kïrïp dep čüve bo čoor be?!’ digilep, Sook-Irey šïn-na setkilinden epčoksunup, ooldar-bile kadï-la kara kaygaan, čüveniŋ užur-čövün čugaalap turgan:

‘Kara kaygamčïk čüve-dir, ooldarïm, uruglarïm...Taŋnïïldap čoruur deeš, kidis idiim kedip alïyn deeš, tudup alïrïm orta, [91] ištinde čüve šimčeer...Šïnïm-bile-le küske dep bodaanïm ol bolgay, ooldarïm...Ištinde kire berbeyn, kančap idiim ištinče kire bergen soguna boor bo!’ digileeš, Sook-Irey ooldarï-bile kara baarï katkïže, karaanïŋ čažï tögülgüže čaa-la kattïrgan, sogunazïn aštay tutkulaan turgan. Oon ooldarže kattïra aarak ergildir körüp tura:

‘Bilip alïŋar - kortuktuŋ kulaa dïïžï, xoyugannïŋ karaa köskü dep čüve bar, ol čüveŋer bo-la turgan čüyük,’ deeš ooldarnï ažïr xarangïlaan. Anay-ool ïyatkanï končug, arïn-bažï ört deg kïza bergen kel čoraan. Ooldar, uruglar kattïržïp, čir-šoŋ düšküleen.

‘Če, ooldarïm, baštaktančïp oynap xögležip aldïvïs, am čanïp barïp kičeeliŋer ööreniŋer! Daraazïnda baza katap užuraskïže, bayïrlïg, ooldarïm!’ deeš, Sook-Irey xoldarïn čüktenipkeš, tavaar bazïp čanïpkan.

Ooldar, uruglar kičeelin kïlïr deeš, xalčïp čanïpkannar.


Translation

Source

  • Unknown, page 85-91; story written in 1969.