The Marmot and the Ram

From TyvaWiki
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

[244] Тарбаган биле Кошкар

[245] Биеэде бүгү-ле амылыг амытаннарның чыыжы болган чүве-дир. Ол чыыстан Тарбаган озалдап калган-дыр. Тарбаган бир-ле көөрге, Кошкар эртип бар чыткан.

Тарбаган тургаш: ‘Ээй, Кошкар, кайыын келдиң, чүнү кылып чор сен?’ деп-тир.

‘Бүгү-ле аңнар болгаш куштарның улуг чыыжы болган. Ол чыышка чорааш, чанып бар чыдарым бо-дур’, деп, Кошкар харыылап-тыр.

‘Ол чыышка чүнү чугаалажыр чүве-дир?’ деп, Тарбаган айтырарга: ‘Бүгү-ле амылыг амытаннарның амыдырал-чуртталгазын болгаш арга деп чүвени кандыг амытан алырын чугаалашты.’

‘Арганы кандыг амытан алыр чүве-дир?’ деп, Тарбаган айтырган.

‘Арганы адыр буттуг коңгумай (*) деп амытан алды!’ деп, Кошкар харыылаан.

Тарбаган тургаш: ‘Кандыг оранга, кандыг амытан, канчаар чурттаар дээр чүве-дир?’ деп-тир.

‘Таңдының бажынга чурттап, тамырак суун ижип, оътту үш катап үзүп чээш, кичээңгейлиг ыңай-бээр көр деп, мени чагыыр чүве болду.’

‘Ынчаарга бүгү-ле арганы коңгумай алганы ол-дур. Сээң дазыл болган мыйызың шөлге ириири ол-дур, мээң дарбагар эрним коңгумайның эзериниң дергизинге кадары ол-дур,’ дээш, Тарбаган үш катап сыйт-сыйт кылдыр эткеш, үңгүрүнче кире халаан.

Кошкар бодап көөрге, шынап-ла Тарбаганның чугаазы шын болган. Ону дыңнааш, Кошкар дөрт карааның ийизин соолдур ыглап алган чүве-дир.

Ынчангаш, Кошкарның ийи карааның үстүнде ийи үттер артып калган иргин.


(*) Коңгумай - кижи.


[253] Тарбаган биле Кошкар деп тоолду Бай-Тайга районнуң Мөңгүн-Тайгада Иргит Күрседи Санчыевич (1904 чылда төргүттүнген) ыткан. Ону ТДЛТЭШИ-ниң [Тыва дыл, литература болгаш төөгүнүң эрем-шинчилел институу] архивинден ап парлаан.


Transliteration

[244] Tarbagan bile Koškar

[245] Biyeede bügü-le amïlïg amïtannarnïŋ čïïžï bolgan čüve-dir. Ol čïïštan Tarbagan ozaldap kalgan-dïr. Tarbagan bir-le köörge, Koškar ertip bar čïtkan.

Tarbagan turgaš: ‘Eey, Koškar, kayïïn keldiŋ, čünü kïlïp čor sen?’ dep-tir.

‘Bügü-le aŋnar bolgaš kuštarnïŋ ulug čïïžï bolgan. Ol čïïška čoraaš, čanïp bar čïdarïm bo-dur’, dep, Koškar xarïïlap-tïr.

‘Ol čïïška čünü čugaalažïr čüve-dir?’ dep, Tarbagan aytïrarga: ‘Bügü-le amïlïg amïtannarnïŋ amïdïral-čurttalgazïn bolgaš arga dep čüveni kandïg amïtan alïrïn čugaalaštï.’

‘Arganï kandïg amïtan alïr čüve-dir?’ dep, Tarbagan aytïrgan.

‘Arganï adïr buttug koŋgumay (*) dep amïtan aldï!’ dep, Koškar xarïïlaan.

Tarbagan turgaš: ‘Kandïg oranga, kandïg amïtan, kančaar čurttaar deer čüve-dir?’ dep-tir.

‘Taŋdïnïŋ bažïnga čurttap, tamïrak suun ižip, ohttu üš katap üzüp čeeš, kičeeŋgeylig ïŋay-beer kör dep, meni čagïïr čüve boldu.’

‘Ïnčaarga bügü-le arganï koŋgumay alganï ol-dur. Seeŋ dazïl bolgan mïyïzïŋ šölge iriiri ol-dur, meeŋ darbagar ernim koŋgumaynïŋ ezeriniŋ dergizinge kadarï ol-dur,’ deeš, Tarbagan üš katap sïyt-sïyt kïldïr etkeš, üŋgürünče kire xalaan.

Koškar bodap köörge, šïnap-la Tarbagannïŋ čugaazï šïn bolgan. Onu dïŋnaaš, Koškar dört karaanïŋ iyizin sooldur ïglap algan čüve-dir.

Ïnčangaš, Koškarnïŋ iyi karaanïŋ üstünde iyi ütter artïp kalgan irgin.


(*) Koŋgumay - kiži.


[253] Tarbagan bile Koškar dep tooldu Bay-Tayga rayonnuŋ Möŋgün-Taygada Irgit Kürsedi Sančïevič (1904 čïlda törgüttüngen) ïtkan. Onu TDLTEŠI-niŋ [Tïva dïl, literatura bolgaš töögünüŋ ertem-šinčilel institudu] arxivinden ap parlaan.


Translation

The Marmot and the Ram

A long time ago, it so happened that there was a meeting of all the living beings. The Marmot was too late for this meeting. As the Marmot took a look around, the Ram was passing by.

The Marmot said: 'Eh, Ram, where have you come from, what are you doing?'

'There was a large meeting of all the animals and birds. I have been to that meeting, and I happen to be on my way back,' replied the Ram.

As the Marmot asked: 'What was it they discussed at that meeting?' 'They discussed the live and living of all the living beings and what being should take the thing called measure.'

'And what being should take the measure?' asked the Marmot.

'The being called Konggumay (*) with the spread-out legs has taken the measure!' replied the Ram.

The Marmot said: 'Is it so that he will tell what being will live in what land in what way?'

'It so happened that he orders me to live on the tops of the mountain forest, to drink the water of the streams, to rip off the grass three times, and to look attentively hither and thither!'

'And so it is that Konggumay has taken all the measures. And so your horns, that are your roots, will rot on the plains, and so my spreaded lips will dry on the strap of the saddle of Konggumay,' said the Marmot, and he whistled three times like tweet-tweet, and hopped into his burrow.

As the Ram thought and looked around - what the Marmot had said was true. After he had heard it, the Ram truely cried out two of his four eyes.

Therefore, above the two eyes of the Ram, two holes have remained.


(*) Konggumay - man


The tale The Marmot and the Ram was told by Irgit Kürsedi Sanchyevich (born in 1904) in Mönggün-Taiga of the rayon Bai-Taiga. It was printed from the archives of the Research Institute for Tuvan Language, Literature and History.

Source

Daryma, O. K., & Orgu, K. Kh. (eds.). Tïva tooldar : Čedigi ündürgeni (Tuvan folktales : Seventh volume). Kyzyl: 1968. 244-245.

References

Taube, E. Drei tuwinische Varianten zur Sage von der Herkunft der Murmeltiere (Three Tuvan variants of the legend of the origin of the marmots). Studia Asiae : Festschrift Johannes Schubert I. Supplement to "Buddhist Yearly 1968". Halle/Saale: 1969. 263-275.