The Raven and the Owl

From TyvaWiki
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

[246] Кускун биле Үгү

[247] Шыяан ам. Эрте бурун эңге-доңга дагда чүвең иргин ийин. Очур-чандан тайганың баарында калбак кара эзимниң иштинге Үгү биле Кускун ийи ужуражып кээп-тир.

Кускун олургаш: ‘Сенден мен артык, каш янзы дылды билир мен’ деп-тир эвеспе оң...

Үгү олургаш: ‘Мен сенден ажыг мен, тос дылды доозазын билир кижи мен’ деп, маргыжып олурган иргин ийин.

Үгү-даа чүзү боор чаш уруг өттүнүп алгырып, дилги өттүнүп чакырып эдип-даа олурган-дыр эвеспе.

Кускун-даа чүгле ‘коңук-коңук, кык-кык’ кылдыр эдер боордан башка, чүнү-даа билбес эдип орда, хову, дагның дылгыр Чашкаадай деп кужу ужуп келгеш: ‘Мен олурумда ‘дыл билир бис’ деп хей-ле ынчап олур силер, черле силерден артык, чеден бир дылды билир амытан мен боор мен,’ деп-тир эвеспе.

Кижи өттүнүп сыгырар, күшкүрер, мал өттүнүп эдер, киштээр; дээлдиген өттүнүп киштеп эдер, сайлык, баарзык, сааскан, хамнаарак, өрге, күске болгаш оранның чивирлиг (*) куш бүрүзүнүң үнүн дооза өттүнер, оларның аажызын доозазын чаңнап тургаш көргүзер, аастыг, дылдыг араатан бүгүдезин шуптузун билир болган. Аң-мең оранын шуптузун чугаалап бергеш: ‘Мен олурумда хей-ле маргыжып олур силер’ дээш, ховузунче караш кылдыр, даанче далдырт кылдыр ужуп чоруй барып-тыр эвеспе.

Шыяан ам. Кускун олургаш: ‘Ханга хоптак, чазый-чилби Үгү сээң төөгүңде аргага оъттап чораан эликтиң ооргазын орта тепкеш, эликтиң маңынга шыдашпайн бир будуң-биле дытка тепкеш, чавааң чара соктуруп алган чүве дээни кай’ деп, Үгүнүң төөгүзүн одап, сөглеп орган иргин ийин.

Үгү олургаш: ‘Кускун сен, ындыг-ла эки чүве болдуң бизе (**), удуп чыткан Үгүнүң караан соктай бергеш, туттуруп чиртип каан чүве дивежикпе!’ деп, Кускуннуң төөгүзүн одап, сөглеп орган иргин ийин.

Шыяан ам. Үгү оргаш: [248] ‘Бир эвес Кускун сен дүне ужуп чоруур болдуң бизе, боскуң одура теп каар мен!’ деп, хыы ханмайн кыжанып орган иргин.

Кускун оргаш: ‘Бир эвес Үгү сен хүндүс ужуп чоруур болдуң бизе, карааң деже шаап өлүрүп каар мен!’ деп, кыжанып орган иргин.

Ооң уламы-биле хүндүс боорга, Кускуннуң караанга Үгү көстүп ужуп болбас; дүне боорга, Үгүнүң караанга Кускун көстүп ужуп болбас болган төөгүлүг амытаннар чүвең иргин ийин.

Олар-даа ол хевээр баардылаар. Ону-даа ол хевээр тоолдадым.


(*) чивирлиг – чалгынныг

(**) болдуң бизе – болзуңза


[253] Кускун биле Үгү деп тоолду Бай-Тайга районда Мөңгүн-Тайганың Мугур-Аксында дарган Тондук Салчак Дамдыновичиниң ытканын ТДЛТЕШИ-ниң [Тыва дыл, литература болгаш төөгүнүң эрем-шинчилел институу] эртем ажылдакчызы О. Дарыма бижээн.


Transliteration

[246] Kuskun bile Ügü

[247] Šïyaan am. Erte burun eŋge-doŋga dagda čüveŋ irgin iyin. Očur-čandan tayganïŋ baarïnda kalbak kara ezimniŋ ištinge Ügü bile Kuskun iyi užuražïp keep-tir.

Kuskun olurgaš: ‘Senden men artïk, kaš yanzï dïldï bilir men’ dep-tir evespe oŋ...

Ügü olurgaš: ‘Men senden ažïg men, tos dïldï doozazïn bilir kiži men’ dep, margïžïp olurgan irgin iyin.

Ügü-daa čüzü boor čaš urug öttünüp algïrïp, dilgi öttünüp čakïrïp edip-daa olurgan-dïr evespe.

Kuskun-daa čügle ‘koŋuk-koŋuk, kïk-kïk’ kïldïr eder boordan baška, čünü-daa bilbes edip orda, xovu, dagnïŋ dïlgïr Čaškaaday dep kužu užup kelgeš: ‘Men olurumda ‘dïl bilir bis’ dep xey-le ïnčap olur siler, čerle silerden artïk, čeden bir dïldï bilir amïtan men boor men,’ dep-tir evespe.

Kiži öttünüp sïgïrar, küškürer, mal öttünüp eder, kišteer; deeldigen öttünüp kištep eder, saylïk, baarzïk, saaskan, xamnaarak, örge, küske bolgaš orannïŋ čivirlig (*) kuš bürüzünüŋ ünün dooza öttüner, olarnïŋ aažïzïn doozazïn čaŋnap turgaš körgüzer, aastïg, dïldïg araatan bügüdezin šuptuzun bilir bolgan. Aŋmeŋ oranïn šuptuzun čugaalap bergeš: ‘Men olurumda xey-le margïžïp olur siler’ deeš, xovuzunče karaš kïldïr, daanče daldïrt kïldïr užup čoruy barïp-tïr evespe.

Šïyaan am. Kuskun olurgaš: ‘Xanga xoptak, čazïy-čilbi Ügü seeŋ töögüŋde argaga ohttap čoraan eliktiŋ oorgazïn orta tepkeš, eliktiŋ maŋïnga šïdašpayn bir buduŋ-bile dïtka tepkeš, čavaaŋ čara sokturup algan čüve deeni kay’ dep, Ügünüŋ töögüzün odap, söglep organ irgin iyin.

Ügü olurgaš: ‘Kuskun sen, ïndïg-la eki čüve bolduŋ bize (**), udup čïtkan Ügünüŋ karaan soktay bergeš, tutturup čirtip kaan čüve divežikpe!’ dep, Kuskunnuŋ töögüzün odap, söglep organ irgin iyin.

Šïyaan am. Ügü orgaš: [248] ‘Bir eves Kuskun sen düne užup čoruur bolduŋ bize, boskuŋ odura tep kaar men!’ dep, xïï xanmayn kïžanïp organ irgin.

Kuskun orgaš: ‘Bir eves Ügü sen xündüs užup čoruur bolduŋ bize, karaaŋ deže šaap ölürüp kaar men!’ dep, kïžanïp organ irgin.

Ooŋ ulamï-bile xündüs boorga, Kuskunnuŋ karaanga Ügü köstüp užup bolbas; düne boorga, Ügünüŋ karaanga Kuskun köstüp užup bolbas bolgan töögülüg amïtannar čüveŋ irgin iyin.

Olar-daa ol xeveer baardïlaar. Onu-daa ol xeveer tooldadïm.


(*) čivirlig – čalgïnnïg

(**) bolduŋ bize – bolzuŋga


[253] Kuskun bile Ügü dep tooldu Bay-Tayga rayonda Möŋgün-Tayganïŋ Mugur-Aksïnda dargan Tonduk Salčak Damdïnovičiniŋ ïtkanïn TDLTEŠI-niŋ [Tïva dïl, literatura bolgaš töögünüŋ ertem-šinčilel institudu] ertem ažïldakčïzï O. Darïma bižeen.

Translation

The Raven and the Owl

Well then. It must have been in the early, past times. At the front of the Ochur-Chandan taiga, in the vast black forest, the Owl and the Raven met one another.

Said the Raven: 'I am better than you, I know so many kinds of language.'

But the Owl argued: 'I am better than you, I am someone who knows nine languages altogether.'

And the Owl sure uttered sounds, crying in imitation of some young child, and calling in imitation of a fox.

Besides being only able to utter the sound 'croak-croak', the Raven was uttering sounds without knowing about it.

Then the the bird of steppes and mountains, called the eloquent Wheatear, came flying by and said: 'While I live, you will be saying in vain 'we know languages'; I am so much better than you, I am someone who knows seventy one languages.'

And he whistled and shouted driving up calls in imitation of man, he imitated the sound of livestock and neighed, he cried in imitation of the kite, and he imitated the song of all the winged birds of the world like the wagtail, the starling, the magpie, the lark, and also the ground squirrel and the mouse, and he impersonated all their characters, and he knew every and all of the big-mouthed predators.

After he had spoken of all the animal world, he said: 'While I live, you will be arguing in vain,' and he left, flying of in a flash to the steppes, in a wink to where he intended to.

Well then. The Raven said: 'Bloodthirsty and predatory Owl, in the story of your life it is said that you kick the middle of the back of the roe deer that grazes in the mountain forests and, unable to keep up with the pace of the roe deer, you kick the larch tree with your foot, and your crotch has become split up,' and he recounted the Owl's history in an insulting way.

The Owl replied: 'You, Raven, as if you are such so good! You hit upon the eye of the sleeping Owl, don't they say he was caught and vanquished!' and he recounted the Raven's history in an insulting way.

Well them. The Owl was not satisfied and threatened: 'Raven, if you fly at night, I will kick you and rip your throat!'

The Raven threatened in reply: 'Owl, if you fly in daytime, I will pierce your eye and kill you!'

And with the animals of this tale it is still so that in daytime, the Owl is not seen flying under the Raven's eye, and at night, the Raven is not seen flying under the Owl's eye.

It so happened to them, and I thus told it.


The story of The Raven and The Owl, told by the smith Tonduk Salčak Damdïnovič in Mugur-Aksï in Möŋgün-Tayga in the district of Bay-Tayga, was written down by O. Darïma, researcher of the Research Institute for Tuvan Language, Literature and History.

Source

  • Daryma, O. K., & Orgu, K. Kh. (eds.) Тыва тоолдар : Чедиги үндүргени (Tuvan folktales : Seventh volume). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1968. 246-248.

References

  • Compare the Tibetan proverb about the hostile relation between the raven and the owl: The smacking sound made by the raven against his palate made the owl blink his eyes (Gergan, J. A thousand Tibetan Proverbs and Wise Sayings with short Explanations of obscure Phrases. Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal 8. 1942. 157-276.)