The Smart Boy

From TyvaWiki
Revision as of 14:54, 6 December 2009 by Umay (talk | contribs) (Тывалап бижээни)
(diff) ← Older revision | Latest revision (diff) | Newer revision → (diff)
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

Эртемниг Оол

Эртемниг оол чораан чүве-дир. Бир хемни куду бадып олурарга, бай аал турган чурт бар болган. Оол-даа чүү боор, чуртту шинчилеп элегээн чүвең иргин. Хойунуң чыдынынга баарга, хойунуң аразында кара баштыг ак сергелиг болган.

Тевезиниң оъттап чораан черинге баарга, бир караа согур кара бууралыг болган. Өөнүң орнунга баарга, кадайы иштиг кижи болган иргин. Оон бээр њш чыл чеде берген болган.

Оол ол-ла чоруп чоруурга, бир бай аал коданы көстњп келген. Ол аалга чедип кээрге, хаан кижи аалы болган. Ол хаанның амыр-мендизин айтыргаш, олурарга: ‘Силер эртемниг кижи болгай силер, чүнү шинчилеп кааптыңар?’ деп, хаан айтырган.

‘Бир черге чоруп олургаш, шаанда аал турган өдек шинчиледим,’ деп оол харыылаан.

Хаан олургаш: ‘Канчаар шинчиледиң?’ деп айтырган.

‘Өдээниң ортузунда ак даш бар чорду, серге аңаа чытканын шинчиледим,’ деп оол харыылаан.

Хаан тургаш: ‘Оон ыңай чүнү шинчиледиң?’ дээн.

‘Тевезиниң оъттап чораан черинге баарымга, бир караа согур кара бууралыг чорду,’ деп-тир.

‘Ону канчап билдиң?’ деп, хаан айтырган.

‘Оъттап чораан черинден билдим. Кадык карааның талазындан оъттаан чери илдең, согур талазындан оът-сиген чњм чыдар чорду,’ деп оол харыылаан.

‘Оон ыңай чүнү шинчиледиң?’ дээн.

‘Өөнүң орнунга баарымга, кадайы иштиг кижи чорду.’

Хаан олургаш: ‘Ону канчап билдиң?’ деп-тир.

Оол олургаш: ‘Орган черинден билдим, даянип алгаш олуруп турган чорду,’ дээн иргин.

Хаан ол-ла бүгүнү бодап олурарга, оон бээр њш чыл болган. Кадайының төрээн оглу үш харлыг, кара баштыг ак серге-даа, согур кара буура-даа шупту ол хаанның болган иргин.

Ынчангаш хаан ол оолду шынчы кижи дээш, чарлык үндүрген иргин.

‘Даштын калчан кара иртти өлүрүңер!’ деп хааларын дужааган.

Хаалары иррти өлргеш, эъдин быжыргаш, оолга салган иргин.

Оол олургаш: ‘Мен хой эъди чип чораан мен, ыт эъди чивейн чораан мен!’ дээш, оол эътти чивейн барган иргин.

Оон хаан тура халааш, көгээржиктен арага куткан иргин.

Оол олургаш: ‘Мен арага ижип чораан мен, шары думчуунуң суун ишпейн чораан мен!’ дээш араганы ишпейн барган оол иргин.

Хаан хорадап: ‘Ирт-даа өлүрүп бээрге, арага-даа бээрге ишпес чивес чүү кижи сен? Карачал кижи хааныңны чүге хүндүлевес сен?’ деп олуруп-тур эвеспе.

Оол олургаш: ‘Хаан кижиден төрүттүнген хаан кижи дээним, карачал кижиниң төлү-дүр сен!’ деп оол удур харыылаан иргин.

Хаан ажынып, хорадап: ‘Эртемниг, шинчээчи оолдуң бажын кезер,’ деп чарлык үндүрген иргин.

Демги оолдуң бажын кезериниң мурнуу чарыында хаан кырган иезин келдиртип алгаш: ‘Бо тояанчыга ирт өлүрүп бээримге, ‘ыт эъди чивес мен’ дээр-дир, арага кудуп бээримге, ‘шары думчуунуң суун ишпес мен’ дээн, мени ‘хаан кижиден төрүттүнген дээним карачал кижиниң төлү-дүр сен!’ деди. Ынчангаш мени дорамчылааны дээш бо оолдуң бажын кезер деп дужаадым. Мооң ужурундан кырган ием сени келдиртип алдым,’ деп, хаан чугаалап орган иргин.

Хаанның иези олургаш, олгунга бүгү шынны чугаалап берип олуруп-тур эвеспе: ‘Оолдуң бажын алырынга сен далашпа, оглум. Ол оол шуптузун шын чугаалаан-дыр. Калчан кара ирттиң эьдин ‘ыт эьди’ дээш, чивээни шын-дыр. Шаанда, ол ирт хураган турда, иези өлүп калган. Оон ыт эмзирип өстүрген чүве, оол ону чугаалап олурары ол-дур. ‘Шары думчуунуң суун ишпес мен’ дээни база шын-дыр. Энир чылын күзүн шары думчуунуң төрезинге (*) доңа берген дошту чылапчага каап тургаш тиккен арага болгай, ону ынчап олурганы ол-дур,’ деп авазы ону сљглээн иргин.

‘Ынчаарга мени ‘карачал кижиниң төлү-дүр сен!’ деп чњге ынча дээри ол?’ деп хаан айтырган.

‘Ынчаарга, оглум, сени мен хаан кижиден эвес, карачал кижиден төрээним шын чүве, оглум, ынчангаш ону оолдуң чугаалап олурганы шын-дыр,’ деп авазы сљглээн иргин.

Хаан-даа чүү боор, авазының чугаазынга бүзүреп, эртемниг оолду эң-не шынчы, ак сеткилдиг кижи дээш магаданчыг чаагай йөрээлин салып, мактал-шаңналын бергеш, чорудупкан хаан иргин.

Эртемниг оол-даа оруктап чоруй барды, мен-даа оруум-биле чанып келдим.


(*) төре ~ шиш.


Эртемниг оол деп тоолду Барыын-Хемчик районнуң Шекпээр совхозтуң Аяңгатыда ажылчыны Саая Амырак Ак-ооловичиниң ытканындан Саая Канчыыр Ак-оолович бижээн.


Transliteration

Ertemnig Ool

Ertemnig ool čoraan čüve-dir. Bir xemni kudu badïp olurarga, bay aal turgan čurt bar bolgan. Ool-daa čüü boor, čurttu šinčilep elegeen čüveŋ irgin. Xoyunuŋ čïdïnïnga baarga, xoyunuŋ arazïnda kara baštïg ak sergelig bolgan.

Teveziniŋ ohttap čoraan čeringe baarga, bir karaa sogur kara buuralïg bolgan. Öönüŋ ornunga baarga, kadayï ištig kiži bolgan irgin. Oon beer üš čïl čede bergen bolgan.

Ool ol-la čorup čoruurga, bir bay aal kodanï köstüp kelgen. Ol aalga čedip keerge, xaan kiži aalï bolgan. Ol xaannïŋ amïr-mendizin aytïrgaš, olurarga: ‘Siler ertemnig kiži bolgay siler, čünü šinčilep kaaptïŋar?’ dep, xaan aytïrgan.

‘Bir čerge čorup olurgaš, šaanda aal turgan ödek šinčiledim,’ dep ool xarïïlaan.

Xaan olurgaš: ‘Kančaar šinčilediŋ?’ dep aytïrgan.

‘Ödeeniŋ ortuzunda ak daš bar čordu, serge aŋaa čïtkanïn šinčiledim,’ dep ool xarïïlaan.

Xaan turgaš: ‘Oon ïŋay čünü šinčilediŋ?’ deen.

‘Teveziniŋ ohttap čoraan čeringe baarïmga, bir karaa sogur kara buuralïg čordu,’ dep-tir.

‘Onu kančap bildiŋ?’ dep, xaan aytïrgan.

‘Ohttap čoraan čerinden bildim. Kadïk karaanïŋ talazïndan ohttaan čeri ildeŋ, sogur talazïndan oht-sigen čüm čïdar čordu,’ dep ool xarïïlaan.

‘Oon ïŋay čünü šinčilediŋ?’ deen.

‘Öönüŋ ornunga baarïmga, kadayï ištig kiži čordu.’

Xaan olurgaš: ‘Onu kančap bildiŋ?’ dep-tir.

Ool olurgaš: ‘Organ čerinden bildim, dayanip algaš olurup turgan čordu,’ deen irgin.

Xaan ol-la bügünü bodap olurarga, oon beer üš čïl bolgan. Kadayïnïŋ töreen oglu üš xarlïg, kara baštïg ak serge-daa, sogur kara buura-daa šuptu ol xaannïŋ bolgan irgin.

Ïnčangaš xaan ol ooldu šïnčï kiži deeš, čarlïk ündürgen irgin.

‘Daštïn kalčan kara irtti ölürüŋer!’ dep xaalarïn dužaagan.

Xaalarï irrti ölürgeš, ehdin bïžïrgaš, oolga salgan irgin.

Ool olurgaš: ‘Men xoy ehdi čip čoraan men, ït ehdi čiveyn čoraan men!’ deeš, ool ehtti čiveyn bargan irgin.

Oon xaan tura xalaaš, kögeeržikten araga kutkan irgin.

Ool olurgaš: ‘Men araga ižip čoraan men, šarï dumčuunuŋ suun išpeyn čoraan men!’ deeš araganï išpeyn bargan ool irgin.

Xaan xoradap: ‘Ïrt-daa ölürüp beerge, araga-daa beerge išpes čives čüü kiži sen? Karačal kiži xaanïŋnï čüge xündüleves sen?’ dep olurup-tur evespe.

Ool olurgaš: ‘Xaan kižiden törüttüngen xaan kiži deenim, karačal kižiniŋ tölü-dür sen!’ dep ool udur xarïïlaan irgin.

Xaan ažïnïp, xoradap: ‘Ertemnig, šinčeeči oolduŋ bažïn kezer,’ dep čarlïk ündürgen irgin.

Demgi oolduŋ bažïn kezeriniŋ murnuu čarïïnda xaan kïrgan iyezin keldirtip algaš: ‘Bo toyančïga irt ölürüp beerimge, ‘ït ehdi čives men’ deer-dir, araga kudup beerimge, ‘šarï dumčuunuŋ suun išpes men’ deen, meni ‘xaan kižiden törüttüngen deenim karačal kižiniŋ tölü-dür sen!’ dedi. Ïnčangaš meni doramčïlaanï deeš bo oolduŋ bažïn kezer dep dužaadïm. Mooŋ užurundan kïrgan iyem seni keldirtip aldïm,’ dep, xaan čugaalap organ irgin.

Xaannïŋ iyezi olurgaš, olgunga bügü šïnnï čugaalap berip olurup-tur evespe: ‘Oolduŋ bažïn alïrïnga sen dalašpa, oglum. Ol ool šuptuzun šïn čugaalaan-dïr. Kalčan kara irttiŋ ehdin ‘ït ehdi’ deeš, čiveeni šïn-dïr. Šaanda, ol irt xuragan turda, iyezi ölüp kalgan. Oon ït emzirip östürgen čüve, ool onu čugaalap olurarï ol-dur. ‘Šarï dumčuunuŋ suun išpes men’ deeni baza šïn-dïr. Enir čïlïn küzün šarï dumčuunuŋ törezinge (*) doŋa bergen doštu čïlapčaga kaap turgaš tikken araga bolgay, onu ïnčap olurganï ol-dur,’ dep avazï onu sögleen irgin.

‘Ïnčaarga meni ‘karačal kižiniŋ tölü-dür sen!’ dep čüge ïnča deeri ol?’ dep xaan aytïrgan.

‘Ïnčaarga, oglum, seni men xaan kižiden eves, karačal kižiden töreenim šïn čüve, oglum, ïnčangaš onu oolduŋ čugaalap olurganï šïn-dïr,’ dep avazï sögleen irgin.

Xaan-daa čüü boor, avazïnïŋ čugaazïnga büzürep, ertemnig ooldu eŋ-ne šïnčï, ak setkildig kiži deeš magadančïg čaagay yöreelin salïp, maktal-šaŋnalïn bergeš, čorudupkan xaan irgin.

Ertemnig ool-daa oruktap čoruy bardï, men-daa oruum-bile čanïp keldim.


(*) töre ~ šiš.


Ertemnig ool dep tooldu Barïïn-Xemčik rayonnuŋ Šekpeer sovxoztuŋ Ayaŋgatïda ažïlčïnï Saaya Amïrak Ak-oolovičiniŋ ïtkanïndan Saaya Kančïïr Ak-oolovič bižeen.

Translation

Source

  • Daryma, O. K., & Orgu, K. Kh. (eds.) Тыва тоолдар : Чедиги үндүргени (Tuvan folktales : Seventh volume). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1968. 168-171.

References

  • Taube, E. (ed.). Tuwinische Volksmärchen (Tuvan folktales). Berlin: Akademie-Verlag, 1978. 296-298.