Throatsinging – Treasure of the Tuvan People

From TyvaWiki
Jump to: navigation, search

Тывалап бижээни

Тыва чоннуң ертинези: хөөмей

[3] Делегейниң эң улуг күчүтен, чараш, арыг, байлак хемнерниң бирээзи – алдарлыг Енисейниң – Улуг Хемниң шурап баткан ораны, делегейде чок дээн делгем чаагай Азия диптиң географтыг төвү, чүрээ, буурул баштыг Саян сыннары хаажылаан Тыва чурту бойдустуң эң ховар чурумалы, тураскаалы болуп турары дег, тываларны өске чоннардан ылгап, алдаржыдып, киискидип турар онзагай демдектер эвээш эвес.

Тыва чон уран чүүлге, аас чогаалынга талант талазы-биле ховар дээн улустарның бирээзи дээрзиниң балаттынмас, кажан-даа чажыртынмас, маргыш чок бадыткалы болза, дамырактарның болгаш янзы-бүрү куштарның, аң-менниң, мал-маганның үнү холушкан, Азияга, Европага, Америкага чаңгыланган, чүгле боттарывыстың эвес, харын өске-даа нация улустарның дыңнааш, магадап ханмазы – сыгыт-хљљмей ол.

Ол дыңнакчыларны ховар дээн онзагай үн тургузуу-биле тааладып турар чоннуң хөгжүм уран чүүлүнүң тывынгыр хевири болбушаан, бо хүнге чедир хөй талалыг шинчилээшкиннерни негеп турар чугула болгаш нарын болуушкун болуп арткан.

[4] Ол уран чүүл хөй эвес санныг улустарда бар, ылаңгыя тываларның ортузунда эң-не долузу-биле илерээн. Тыва ырларның хөй янзы болгаш байлак хевирлери, анаа ыры-биле сырый тудушкаа өске улустарның хөөмей ырлаар ырларындан ылгалдыг болуп, хөй-хөй хөгжүм шинчилекчилериниң, а ол ышкаш улустуң аас чогаалының чергелешкек болгаш тудуш харылзашкан өске-даа талаларында илереп, тускай эртемниглерниң кичээнгейиниң төвүнде туруп турар.

Тыва хөгжүм аас чогаалының шинчилээшкининиң амгы байдалында болгаш алыс сорулгазыңда кончуг чугула апарган ындыг айтырыгларга бо чүүлдү тураскааткан чүве, ол айтырыгларны шиитпирлээри тыва хљљмейниң бо хүннерде шинчилээшкининге онза чидии-биле негеттинип келген.

Бистиң бодалывыс-биле алырга, бирги чергелиг болуп турар чамдык ниити-теориялыг айтырыгларны чоруур үезинде көдүрери онза чугула. Чыгдынган материалдарга, тываларның ырлары шинчилээн литератураның допчулалынга даянып алгаш, бо чүүлге хөөмейниң тывылган төөгүзүнүң, ооң терминнериң дугайында бодалдарны илередир, а ол ышкаш, хљљмейниң бир чугула кезии болур сљс-шњлњк тургузуунуң айтырыгларын сайгарар, [5] күүселдениң хевирлериниң дугайыңда баштайгы сайгарылганы кылыр дээн мындыг чүве.

Тыва културада өске-даа онзагай чүүлдер-биле бир дөмей, чаңгыс кижиниң ийи үн-биле ырлаарының бо хевири тыптырда, тыва улустуң сагыш-сеткил културазын чүс-чүс чылдарның дургузунда узук-соксаал чокка байыдып келген чүүл-бүрү элементилерден каттыжып тывылган.

Transliteration

Tïva čonnuŋ ertinezi: xöömey

[3] Delegeyniŋ eŋ ulug küčüten, čaraš, arïg, baylak xemnerniŋ bireezi - aldarlïg Yeniseyniŋ - Ulug Xemniŋ šurap batkan oranï, delegeyde čok deen delgem čaagay Aziya diptiŋ geograftïg tövü, čüree, buurul baštïg Sayan sïnnarï xaažïlaan Tïva čurtu boydustuŋ eŋ xovar čurumalï, turaskaalï bolup turarï deg, tïvalarnï öske čonnardan ïlgap, aldaržïdïp, kiiskidip turar onzagay demdekter eveeš eves.

Tïva čon uran čüülge, aas čogaalïnga talant talazï[-]bile xovar deen ulustarnïŋ bireezi deerziniŋ balattïnmas, kažan-daa čažïrtïnmas, margïš čok badïtkalï bolza, damïraktarnïŋ bolgaš yanzï-bürü kuštarnïŋ, aŋ-menniŋ, mal-magannïŋ ünü xoluškan, Aziyaga, Evropaga, Amerikaga čaŋgïlangan, čügle bottarïvïstïŋ eves, xarïn öske-daa natsiya ulustarnïŋ dïŋnaaš, magadap xanmazï - sïgït-xöömey ol.

Ol dïŋnakčïlarnï xovar deen onzagay ün turguzuu-bile taaladïp turar čonnuŋ xögžüm uran čüülünüŋ tïvïngïr xeviri bolbušaan, bo xünge čedir xöy talalïg šinčileeškinnerni negep turar čugula bolgaš narïn boluuškun bolup artkan.

[4] Ol uran čüül xöy eves sannïg ulustarda bar, ïlaŋgïya tïvalarnïŋ ortuzunda eŋ-ne doluzu-bile ilereen. Tïva ïrlarnïŋ xöy yanzï bolgaš baylak xevirleri, anaa ïrï-bile sïrïy tuduškaa öske ulustarnïŋ xöömey ïrlaar ïrlarïndan ïlgaldïg bolup, xöy-xöy xögžüm šinčilekčileriniŋ, a ol ïškaš ulustuŋ aas čogaalïnïŋ čergeleškek bolgaš tuduš xarïlzaškan öske-daa talalarïnda ilerep, tuskay ertemniglerniŋ kičeengeyiniŋ tövünde turup turar.

Tïva xögžüm aas čogaalïnïŋ šinčileeškininiŋ amgï baydalïnda bolgaš alïs sorulgazïŋda končug čugula apargan ïndïg aytïrïglarga bo čüüldü turaskaatkan čüve, ol aytïrïglarnï šiitpirleeri tïva xöömeyniŋ bo xünnerde šinčileeškininge onza čidii-bile negettinip kelgen.

Bistiŋ bodalïvïs-bile alïrga, birgi čergelig bolup turar čamdïk niiti-teoriyalïg aytïrïglarnï čoruur üyezinde ködüreri onza čugula. Čïgdïngan materialdarga, tïvalarnïŋ ïrlarï šinčileen literaturanïŋ dopčulalïnga dayanïp algaš, bo čüülge xöömeyniŋ tïvïlgan töögüzünüŋ, ooŋ terminneriŋ dugayïnda bodaldarnï ileredir, a ol ïškaš, xöömeyniŋ bir čugula kezii bolur sös-šülük turguzuunuŋ aytïrïglarïn saygarar, [5] küüseldeniŋ xevirleriniŋ dugayïŋda baštaygï saygarïlganï kïlïr deen mïndïg čüve.

Tïva kulturada öske-daa onzagay čüülder-bile bir dömey, čaŋgïs kižiniŋ iyi ün-bile ïrlaarïnïŋ bo xeviri tïptïrda, tïva ulustuŋ sagïš-setkil kulturazïn čüs-čüs čïldarnïŋ durguzunda üzük-soksaal čokka bayïdïp kelgen čüül-bürü elementilerden kattïžïp tïvïlgan.

Translation

Throat singing - Treasure of the Tuvan people

The special qualities that distinguish the Tuvan from other peoples, that make them famous, and that enrapture them, are not insignificant, like the land where the world's largest force of nature, the Ulug Xem, the famous Yenisey, one of the most beautiful, purest and richest rivers, flows down in torrents, the geographical centre and heart of the vast, prosperous Asian continent that has no equal in the world, the Tuvan land, that the grey-headed Sayan Mountains border on, is the most rare example and monument of nature.

If there is an indelible, unequivocal, indisputable confirmation of the Tuvan people, one of the people who are rarely mentioned with respect to talent for art and oral literature, it is the sygyt style throat singing, in which the sound of the streams and all kinds of birds and wild and domestic animals is interwoven, and which echoes in Asia, Europe, and America, and from which not only we ourselves, but all the peoples of other nations cannot get enough, after having heard it.

While the musical art form of this people, that delights the listeners with the seldom mentioned special vocal technique, is a form understood, important and complicated phenomena that require multifaceted research remain to this day.

Source

  • Kyrgys, Zoya. Тыва чоннуң эртинези хөөмей / Khoomei Жемчужина тувы (Khoomei, Treasure of the Tuvan People). Kyzyl: Novosti Tuvy, 1992. 3-5.